Bir iddiayı özgün kaynağına kadar izlemek

Kavramdan uygulamaya

Bir yazıda bağlantı bulunması, iddianın doğrulandığı anlamına gelmez. Bağlantı konuya benzeyen bir sayfaya, başka bir haberin özetine veya artık bulunmayan bir rapora gidebilir. Kaynak denetiminin ilk adımı, desteklenmesi gereken iddiayı açık bir cümleye dönüştürmektir. “Araştırmalar bunu gösteriyor” gibi belirsiz ifadelerde hangi araştırmanın hangi sonucu gösterdiği sorusu henüz yanıtlanmamıştır.

Birincil kaynak, ele aldığınız soruya doğrudan veri sağlayan belgedir. Bir deneyin özgün makalesi, bir dönemin mektubu veya görüşmenin kaydı bu rolü üstlenebilir. Ancak bir belgenin birincil olması onun hatasız olduğu anlamına gelmez. Deney yanlış tasarlanmış olabilir, mektup kasıtlı bir izlenim yaratabilir, görüşme hafızanın seçiciliğini taşıyabilir. Kaynağın yakınlığı ile güvenilirliği ayrı değerlendirilmelidir.

Bir bilim haberini denetlerken önce makalenin başlığı, yazarları, yayımlanma tarihi ve kalıcı tanımlayıcısı bulunur. Daha sonra çalışmanın hangi canlılarda veya insan grubunda yapıldığı kontrol edilir. Hücre kültüründeki bir sonuç insanlarda kanıtlanmış bir etki gibi sunulamaz. Haberde geçen sayının makalede hangi tabloya veya şekle karşılık geldiğini bulmak, özet dilindeki abartıları fark etmeye yardım eder.

Not alırken doğrudan alıntıyı kendi yorumunuzdan ayırın. Kopyaladığınız ifadeyi tırnak içinde saklayıp sayfa numarası ekleyin; yanına kendi değerlendirme notunuzu farklı bir alana yazın. Haftalar sonra notlara döndüğünüzde hangi cümlenin size ait olduğu belirsizleşmemelidir. Parafraz, yalnızca birkaç sözcüğü eş anlamlısıyla değiştirmek değildir; kaynağın düşüncesini anlayıp anlamını koruyarak yeniden kurmaktır ve yine atıf gerektirir.

Çalışma örneği ve değerlendirme

Bir çalışma klasöründe her kayda iddia, kaynak türü, tarih, konum ve değerlendirme alanları eklenebilir. Örneğin bir müze nesnesi için envanter numarası ve koleksiyon bağlantısı, bir makale için DOI ve kullanılan bölüm tutulur. Kaynakça yazılımı bu düzeni kolaylaştırır, ancak eksik veya yanlış üstveriyi otomatik olarak doğruya dönüştürmez. İçe aktarılan yazar adı, tarih ve belge türü kontrol edilmelidir.

İki kaynak anlaşmıyorsa hemen birini elemek yerine tanımları karşılaştırın. “Kent nüfusu” idari sınırlar içinde yaşayanları mı, kentsel yerleşim bütününü mü ifade ediyor? Ölçüm yılları aynı mı? Bir rapor ön sonuçları, diğeri düzeltilmiş veriyi mi kullanıyor? Görünürdeki çelişki çoğu zaman kapsam farkından doğar. Fark açıklanamıyorsa belirsizliğin kendisi metinde yer almalıdır.

Okur için iyi bir atıf, aynı denetimi yeniden yapabilme olanağıdır. Kaynak bağlantısını mümkün olduğunca desteklediği ifadenin yanına yerleştirin. Sadece kurumun ana sayfasına yönlendirmek yerine ilgili belgeyi gösterin. Erişim engeli varsa bunu saklamak yerine erişilebilen özetin sınırını belirtin. İncelenmeyen tam metnin ayrıntıları, yalnızca başlık veya başka bir yazarın aktarması üzerinden doğrulanmış sayılmamalıdır.